1989: het idee achter het World Wide Web

De geschiedenis van websites begint bij CERN, het Europese onderzoekscentrum voor deeltjesfysica in Zwitserland.

De Britse computerwetenschapper Tim Berners-Lee werkte er aan een manier waarop wetenschappers gemakkelijker informatie met elkaar konden delen.

In maart 1989 schreef hij een voorstel voor een systeem waarbij documenten via hypertekst met elkaar verbonden konden worden. Samen met de Belgische ingenieur Robert Cailliau werd het concept later verder uitgewerkt.

Het idee groeide uit tot wat we vandaag het World Wide Web noemen.

Belangrijk daarbij is het onderscheid tussen het internet en het web. Het internet bestond al. Het World Wide Web maakte het mogelijk om documenten via URL’s, hyperlinks en een browser met elkaar te verbinden en toegankelijk te maken.

CERN beschrijft die ontstaansgeschiedenis uitgebreid in The birth of the Web.

1990–1991: de eerste website ter wereld

Eind 1990 had Berners-Lee bij CERN de belangrijkste onderdelen van zijn idee werkend.

Hij ontwikkelde een webserver en de eerste browser, toepasselijk WorldWideWeb genoemd. Die software draaide op een NeXT-computer.

Op diezelfde computer werd ook de eerste website gehost.

Het adres?

info.cern.ch

De website ging over het World Wide Web zelf en legde onder andere uit wat het project was, hoe je een webserver kon opzetten en hoe je webpagina’s kon maken.

In 1991 werd de technologie breder beschikbaar en begon het web zich buiten CERN te verspreiden.

Wie benieuwd is hoe die allereerste website eruitzag, kan via CERN nog steeds een reconstructie van de eerste website bekijken.

Vergeleken met een moderne website ziet ze er bijna absurd eenvoudig uit.

Maar één fundamenteel concept is onmiddellijk herkenbaar: tekst bevat links waarmee je naar andere informatie kunt navigeren.

Meer dan dertig jaar later vormt dat nog altijd de basis van het web.

1993: het web wordt voor iedereen beschikbaar

Een beslissend moment volgde op 30 april 1993.

CERN maakte de software achter het World Wide Web publiek beschikbaar. Later werd ook een open licentie gebruikt.

Daardoor konden anderen de technologie vrij gebruiken en verder ontwikkelen.

Het web begon vervolgens snel te groeien.

Browsers maakten het toegankelijker voor mensen zonder technische kennis. Vooral Mosaic, dat in 1993 verscheen, speelde daarin een belangrijke rol doordat tekst en afbeeldingen binnen dezelfde interface weergegeven konden worden.

Websites begonnen daardoor langzaam te evolueren van voornamelijk tekstuele documenten naar een visueler medium.

Midden jaren 90: webdesign ontstaat

Naarmate meer bedrijven en organisaties het web ontdekten, veranderde ook wat van een website verwacht werd.

Een pagina hoefde niet langer uitsluitend informatie beschikbaar te maken.

Ze moest er ook goed uitzien.

Alleen waren de mogelijkheden daarvoor bijzonder beperkt.

HTML was in de eerste plaats ontworpen om de structuur van een document te beschrijven, niet om complexe layouts te bouwen.

Webdesigners werden daarom creatief.

HTML-tabellen, oorspronkelijk bedoeld om gegevens in rijen en kolommen weer te geven, werden gebruikt om volledige websites vorm te geven. Transparante afbeeldingen van één pixel hielpen om witruimte te creëren. Tekst werd soms als afbeelding opgeslagen omdat ontwerpers nauwelijks controle hadden over lettertypes.

Vanuit hedendaags webdesign bekeken klinkt dat omslachtig.

Destijds waren het manieren om de visuele grenzen van HTML te omzeilen.

1996: CSS verandert hoe websites worden vormgegeven

Een enorme stap vooruit kwam met CSS: Cascading Style Sheets.

CSS maakte het mogelijk om de presentatie van een webpagina los te koppelen van de inhoud en structuur.

HTML kon beschrijven wat iets was — bijvoorbeeld een titel of paragraaf — terwijl CSS kon bepalen hoe het eruitzag.

Denk aan kleuren, lettertypes, marges en afstanden.

CSS1 werd op 17 december 1996 een officiële W3C Recommendation.

Dat klinkt vandaag vanzelfsprekend, maar het was een fundamentele verandering.

In plaats van op iedere afzonderlijke pagina dezelfde visuele instellingen te herhalen, kon één stylesheet gebruikt worden om de uitstraling van meerdere pagina’s te bepalen.

Daarmee werd het veel eenvoudiger om een website consequent vorm te geven en te onderhouden.

Eind jaren 90: Flash brengt beweging naar het web

Tegen het einde van de jaren negentig werden websites steeds ambitieuzer.

Macromedia Flash — oorspronkelijk FutureSplash en later eigendom van Adobe — gaf ontwerpers mogelijkheden die met HTML en CSS op dat moment moeilijk te realiseren waren.

Animaties, geluid, interactieve navigatie en zelfs volledige websites konden in Flash gebouwd worden.

Webdesign werd daardoor een stuk spectaculairder.

Sommige websites begonnen met uitgebreide geanimeerde intro’s. Navigatie kon bewegen en geluid maken. Experimentele interfaces waren populair.

Achteraf bekeken ging dat soms behoorlijk ver.

De vrijheid van Flash zorgde niet automatisch voor goede gebruiksvriendelijkheid. Bovendien waren Flash-sites problematisch voor toegankelijkheid, zoekmachines en later mobiele apparaten.

Toch speelde Flash een belangrijke rol in de geschiedenis van webdesign. Het liet zien dat een website veel meer kon zijn dan een statisch document.

JavaScript maakt websites interactief

Ondertussen ontstond nog een technologie die veel belangrijker zou worden voor het moderne web: JavaScript.

JavaScript verscheen in 1995 en maakte het mogelijk om gedrag en interactie aan webpagina’s toe te voegen.

HTML zorgde voor structuur.

CSS voor vormgeving.

JavaScript voor gedrag.

Die combinatie vormt ook vandaag nog de technische basis van een enorm deel van het web.

De mogelijkheden van JavaScript zijn ondertussen nauwelijks vergelijkbaar met die van de eerste versies. Van eenvoudige interacties groeide de taal uit tot een technologie waarmee complexe webapplicaties gebouwd kunnen worden.

De jaren 2000: websites worden dynamisch

In de beginjaren bestond een website vaak uit afzonderlijke HTML-bestanden.

Wilde je op honderd pagina’s dezelfde navigatie aanpassen? Dan kon dat behoorlijk arbeidsintensief zijn.

Server-side programmeertalen, databases en contentmanagementsystemen veranderden dat.

Content kon voortaan dynamisch uit een database worden gehaald en in templates worden weergegeven.

Dat maakte websites veel gemakkelijker schaalbaar.

Blogs, nieuwssites, forums en webshops konden grote hoeveelheden content beheren zonder iedere pagina afzonderlijk in HTML te bouwen.

De opkomst van contentmanagementsystemen

Contentmanagementsystemen maakten publiceren bovendien toegankelijk voor mensen die zelf geen HTML konden schrijven.

WordPress verscheen bijvoorbeeld in 2003 en begon oorspronkelijk als bloggingplatform. Het groeide later uit tot een veel uitgebreider CMS waarmee allerlei soorten websites gebouwd kunnen worden.

Het principe was belangrijk: content beheren en een website technisch bouwen werden steeds meer van elkaar gescheiden.

Een redacteur kon een artikel schrijven zonder zelf de onderliggende pagina te programmeren.

Dat principe gebruiken we vandaag nog altijd.

Web 2.0: bezoekers worden deelnemers

Rond het midden van de jaren 2000 werd de term Web 2.0 populair.

Het ging niet om een officiële nieuwe versie van het World Wide Web, maar om een verandering in hoe websites gebruikt werden.

Het vroege web was grotendeels eenrichtingsverkeer: iemand publiceerde informatie en anderen lazen die.

Web 2.0 werd veel interactiever.

Gebruikers konden zelf content publiceren, reageren, profielen maken, foto’s uploaden en informatie delen. Blogs, Wikipedia, YouTube en sociale netwerken groeiden uit tot belangrijke onderdelen van het internetlandschap.

De website veranderde daardoor van een digitaal document in een platform voor interactie.

2007: de smartphone verandert webdesign opnieuw

De komst van moderne smartphones vormde een volgende grote uitdaging.

Websites waren jarenlang voornamelijk ontworpen voor desktopschermen met relatief voorspelbare afmetingen.

Plots moesten dezelfde pagina’s ook functioneren op een klein aanraakscherm.

Aanvankelijk werden daarvoor regelmatig afzonderlijke mobiele websites gebouwd.

Dat was niet ideaal.

Je moest meerdere versies onderhouden en gebruikers kregen afhankelijk van hun apparaat verschillende pagina’s.

Responsive webdesign bood uiteindelijk een veel elegantere oplossing.

Eén website kon zich met flexibele layouts, afbeeldingen en CSS media queries aanpassen aan verschillende schermformaten.

Vandaag beschouwen we dat als vanzelfsprekend.

Een website die uitsluitend op een desktop goed werkt is nauwelijks nog denkbaar. In ons artikel over mobiele optimalisatie bekijken we uitgebreider waarom een website niet alleen responsive, maar ook daadwerkelijk prettig bruikbaar moet zijn op kleinere schermen.

2014: HTML5 wordt een belangrijke mijlpaal

Ook HTML bleef evolueren.

Op 28 oktober 2014 publiceerde het W3C HTML5 als Recommendation.

HTML5 bracht en formaliseerde mogelijkheden die belangrijk werden voor moderne websites en webapplicaties.

Audio en video konden bijvoorbeeld rechtstreeks in de browser worden afgespeeld zonder daarvoor een plugin zoals Flash nodig te hebben. Er kwamen nieuwe semantische elementen en uitgebreidere mogelijkheden voor interactieve applicaties.

Dat hielp het open web steeds meer mogelijkheden te geven waarvoor vroeger externe technologie nodig was.

Flash verloor ondertussen terrein.

Browsers, HTML, CSS en JavaScript konden steeds meer zelf.

Adobe beëindigde uiteindelijk eind 2020 officieel de ondersteuning voor Flash Player.

Websites worden applicaties

Het onderscheid tussen een website en een programma werd vervolgens steeds kleiner.

Denk aan Gmail, Google Docs, Figma, Slack of webversies van uitgebreide bedrijfssoftware.

Ze draaien in een browser, maar gedragen zich veel meer als traditionele applicaties dan als de webpagina’s uit de jaren negentig.

JavaScript-frameworks, API’s, cloudinfrastructuur en steeds krachtigere browsers hebben daar een belangrijke rol in gespeeld.

Tegelijk werden websites verbonden met steeds meer andere systemen.

Een moderne bedrijfswebsite kan bijvoorbeeld communiceren met een CRM, boekhoudpakket, nieuwsbriefsoftware, reservatiesysteem, betaalprovider of externe database.

De website is daardoor steeds vaker één onderdeel van een groter digitaal ecosysteem.

Webdesign wordt steeds minder beperkt door techniek

Ook visueel is enorm veel veranderd.

CSS Grid en Flexbox maakten layouts mogelijk waarvoor vroeger ingewikkelde workarounds nodig waren. Webfonts gaven ontwerpers veel meer typografische vrijheid. SVG maakte schaalbare illustraties en iconen praktisch. Moderne browsers ondersteunen animaties, filters, gradients en allerlei grafische effecten.

Daardoor ligt de technische grens veel verder dan vroeger.

Maar dat betekent niet dat meer mogelijkheden automatisch betere websites opleveren.

De geschiedenis herhaalt zich op dat vlak enigszins.

Net zoals Flash ooit uitnodigde om zoveel mogelijk beweging en effecten te gebruiken, kunnen moderne webtechnieken verleiden tot animaties en interacties die weinig toevoegen.

Goed webdesign draait daarom niet om alles gebruiken wat technisch mogelijk is.

Het draait om de juiste techniek inzetten wanneer die de inhoud en gebruikerservaring ondersteunt.

Snelheid en gebruikservaring worden belangrijker

De verwachtingen van bezoekers zijn ondertussen eveneens veranderd.

Een website moet snel reageren, duidelijk navigeren en zonder frustratie functioneren op verschillende apparaten.

Google introduceerde Core Web Vitals om verschillende aspecten van de daadwerkelijke gebruikerservaring meetbaar te maken, waaronder laadsnelheid, responsiviteit en visuele stabiliteit.

Met Google Lighthouse kun je verschillende technische kwaliteitsaspecten van een website onderzoeken.

Maar een goede gebruikerservaring is breder dan een technische score.

Een pagina kan razendsnel laden en toch onduidelijk zijn.

Omgekeerd kan een visueel indrukwekkende website bezoekers verliezen wanneer navigatie verwarrend is, tekst moeilijk leesbaar is of belangrijke informatie verstopt zit.

In waarom bezoekers je website verlaten bekijken we verschillende van die drempels uitgebreider.

En nu verandert AI opnieuw hoe we het web gebruiken

De volgende verandering is al bezig.

Generatieve AI maakt het mogelijk om websites sneller te ontwerpen, code te genereren, teksten te schrijven en afbeeldingen te maken.

Tegelijk verandert AI ook hoe mensen informatie vinden.

Een gebruiker hoeft niet noodzakelijk meer verschillende websites te openen om een eenvoudige vraag te beantwoorden. Zoekmachines tonen generatieve antwoorden en systemen zoals ChatGPT kunnen informatie uit verschillende bronnen combineren.

Dat betekent niet dat websites verdwijnen.

Een website blijft een plaats waar een organisatie controle heeft over haar eigen informatie, merk, diensten, producten, cases en contactmogelijkheden.

Wel verandert mogelijk de weg waarlangs bezoekers die website ontdekken.

Dat raakt rechtstreeks aan SEO. In wat ChatGPT betekent voor SEO en online vindbaarheid bekijken we die ontwikkeling uitgebreider.

Van één HTML-pagina naar een volledig digitaal platform

Wanneer je de eerste website van CERN naast een moderne website zet, lijkt het bijna alsof ze niets met elkaar gemeen hebben.

Toch is de basis verrassend herkenbaar.

Documenten hebben een adres. Informatie wordt gestructureerd. Links verbinden pagina’s met elkaar. Een browser haalt informatie op van een server en toont die aan een gebruiker.

Wat veranderd is, is alles wat we daar bovenop gebouwd hebben.

CSS bracht visuele vormgeving. JavaScript interactie. Databases en CMS-systemen maakten websites dynamisch. Smartphones dwongen layouts zich aan verschillende schermen aan te passen. Moderne browsertechnologie veranderde websites in volwaardige applicaties.

En die evolutie stopt niet.

AI, nieuwe interfaces en toekomstige apparaten zullen opnieuw veranderen hoe we websites ontwerpen en gebruiken.

Maar één principe uit die allereerste website uit 1991 blijft bijzonder actueel:

het web bestaat om informatie toegankelijk te maken en met elkaar te verbinden.

Alle technologie die daarna kwam, bouwt uiteindelijk verder op dat eenvoudige idee.